det humpar og klekk seg

Som nettnerden kunngjorde i eit hildrande gildt innlegg tidlegare i år: Det hender me set oss godt til rettes og ser løgne filmar på youtube. Ja, endå me ter oss som gamlingar på mange umkverve (sterke motstandarar av sokalla smart phone, løyser kryssord, stoppar sokkar, plukkar molta, skriv brev for hand, stend i glaset og fylgjer med på det som ber til utanfor), er me sers glade i å sjå filmsnuttar på veven. Det finst so mykje merkelegt her i verdi, tenkjer me radt, der me sit og glåmar. I sumar slumpa me til å sjå ein snutt som sette djupe spor i hugen vår – og i ordfanget vårt.

Stutt yversyn yver ord og ordlag som no er vortne tidgjengde i heimen:

det humpar og klekk seg – brukelegt på ymse måtar, men gjerne nytta til å fortelja at stoda er jamt yver god, eller at noko gjeng som venta, eller berre at det rullar og gjeng. Kann òg te seg som spursmål: Korleis humpar og klekk det seg her, då?

tufsa seg – fyrst og fremst nytta um noko som vasar seg, ter seg toskutt og/eller fører umak på oss. Til dømes når dyna klumpar seg saman nedst i dynetrekket, eller når skrivaren skriv ut kråketær i staden for bokstavar.

dundring og brakjing i vombi – viser til ymse undersame ljod frå buken, serleg etter middag og andre tyngre måltid. Kann òg koma i motsett fall, når svolten syg.

kan godt putra litt meir – um det same som ovanfor, men ikkje fullt so høglydt.

rævapinna – lite nytta i daglegtalen, men det løyser låtten og verkar hugsvalande på tunge dagar.

attåtplunder – er ikkje heilt innarbeidt enno, men de ser det viser til plunder som kjem attåt noko anna. Eit tenkt døme er at dyna tufsar seg, og at du, medan du rister dyna, velter eit vassglas.

dalstroka innafør – brukelegt på ymse måtar, men ofta gjeld det innvolar, og serleg det som rører seg i brjosthola.

Ja, no er de nyfikne, tenkjer eg! Her er upphavet til det heile, sjå og lær:

fridtun (hus)morar seg: skrivebord spessial

«Å skrivebord, å skrivebord, å hjertet mitt for dekk!» syng husmori når ho kjem attende til skrivestova etter mange vikor på Austlandet. Lærde lesarar ser lett at husmori ikkje syg dette fagre verset av eige brjost, for i «Peppersvennvisa» syng Prøysen «å jinter, å jinter, å hjertet mitt for dekk!» Husmori likar visseleg jinter (serleg éi), men her og no dregst det um skrivebord (serleg eitt). I skrivestova – eller skrivehòla – si, hev ho eit kjent og kjært bord med ei hendingsrik soga attum seg. Hjarteleg velkomne til bolken  

fridtun (hus)morar seg med/ved/over skrivebordet sitt

De veit at husmori sit og krotar og kavar med ord dag ut og dag inn. Det er sjeldan ho husmorar seg med å turka støv av skrivebordet, eller gjev seg til å fjelga det på andre måtar – men de tarv ikkje uroa dykk, det er skikk på sakene lell. «Nei, er det eit skrivebord, skal det for fanden sjå ut som nokon skriv ved det», segjer ho til seg sjølv, og ser nøgd ikring seg. Men når ho tenkjer etter, ser det mest ut som nokon les ved bordet, ja, at dei les mange bøker samstundes, i alle fall når ho syslar med språkstubb til Dag og Tid. Då ser bordet slik ut:

So fell husmori i tankar um Ivar Aasen som laga seg eit lite ferdaskrivebord (skriveskrin/reisebord), so han hadde stell på notati sine, og eitkvart å skriva på, medan han fór kringum i landet ... Stødt skal ho draga inn han der Aasen! Ja, det skal ho, for tenk.

I alle fall: skrivebordet. I skrivande stund er husmori 25 år, og skrivebordet hev ho havt i um lag 15 år. (Kjeldegrunnlaget er tunt, so her styd ho seg til minnet.) Det var far hennar som kom med det; bordet hadde vore eitt av mange slike bord på arbeidsstaden hans, bladet Østlendingen. No skulde dei – um husmori minnest rett – få nye bord i bladstova, so dei gamle laut ut. Ja, han berga det frå dyngja! Det er sterkt for husmori å tenkja på det, at dette trauste og trufaste bordet kunde fenge slik ein vond lagnad. Ho stryk og klappar bordplata med skrivarfingrane sine.

Men ho hev visseleg gjort mykje anna hell' å skriva ved bordet! Ho hev leika med Lego og Actionman og Kinderegg-figurar, lese Donald-blad og ete laurdagsgodt, spela gitar, gjort skulearbeid (men som oftast gjorde ho leksor ved kjøkenbordet), sét film, pakka inn jolegåvor, drøymt um fast fylgje og so frametter. Her hev ho sanneleg mogna mykje. Men fullmogi er ho enno ikkje, kann me leggja til.

Då husmori var student i Nidaros, laut bordet finna seg i å vera mykje åleine. Men det gjorde nytte for seg lell: Far til husmori pla leggja post og anna til husmori der, og ein gong vart han var at taket på romet hennar lak, just fordi avisene som låg på bordet, var blaute. Ja, der kann de sjå! Men so hadde ikkje bordet nokon stad å vera. Det stod ute fyrre vetter, og bordplata vart tolleg herja. Då våren kom og husmori skulde setja bu på Vestlandet, vilde ho ha med seg bordet. Mor til husmori syntest bordet var stygt, og gav seg til å leita etter skrivebord på ikea.com og finn.no, men far til husmori slipa og lakka plata so ho vart endå finare en fyrr. Kom ikkje her og seg at mannfolk ikkje skynar seg på interiør!

Ja-ja. No er bordet ein fast fylgjesven og eit trygt grunnlag i det daglege strævet åt husmori. Her skriv ho artiklar, essay, fyredrag, reiserekningar, e-brev, husmorblogg og jamvel bøker, men korkje ho eller bordet misser bakkekontakten av den grunn. Dei likar seg her i kjellaren.

MEIR HYTTEMORO!

Ja, her kliner me til med store bokstavar, for hytteferd på seinsumaren må vera noko utav det gjævaste som finst. Då hev fjellvatnet vorte so lognt at du kann symja, ikkje berre duppa deg, og molta er jamvel mogi, i alle fall sume stader. So dei som trudde Haugum og husmori fekk nøgdi av hyttedagar tidleg i juli, må tru um att. Denne gongen fór dei i fylgje med husmor-mori, husmor-faren, yngste husmor-systeri og hunden (som òg vert kalla Sonen).

Men kva gjorde dei uppi der, undrast du. Sjå og lær:

Husmori las Menneskebonn, den fyrste boki

hans Tarjei Vesaas. Ho hev sikla etter dette

verket lenge, og ein dag i juli tok ho seg på tak

og kaupte boki hjå Norli Antikvariat. 

I år er det 90 år sidan ho kom ut!

Og merk: Det var fyrsteupplaget, og sidone

var ikkje uppskorne eingong! 

Hunden las krim i lag med mor.

So såg me litt på småe og store reinsdyr.

Sidan me hadde ferdafylgje, vart det nokre

bilæte der både nettnerden og husmori er med.

Um me skal tru lokalavisa Østlendingen, kann utsegni

«Molta er mogi!» få folk til å stå upp frå dei daude.

Me tvilar ikkje.

Utsyn frå byttekanten.

«Kodak-moment!» ropa nettnerden,

og sette seg til rettes på roti.

Hendig bytteknagg til høgre.

Husmori gaper seg ved den same roti.

No, du sit radt og undrast på kvar laugebilæti vert av? Vel, dei er skarpe og stilfulle (på eit av deim stend husmori på hendene uti vatnet, med strake bein som peikar beint til himmels), men det fær vera måte på kor mykje ein skal byda på seg sjølv. Ver med og laug sjølv!

Post hytta

I går ymta eg frampå um lækjeråd mot posthyttmatisk kvilesyndrom, som stutt sagt er den stoda du er i når du i mange dagar hev vore i fredsame strok millom bakkar og berg utmed svenskegrensa. Der er ikkje kviling det same som late dagar der likamen ligg i ro, for me kann fint driva kroppsarbeid eller leggja ut på lange fjellferder. Nei, i staden er det tale um fri frå kav og mas og asfalt og elektronikk og avtalar og det dei kallar «kamp mot klokka». Det er so stilt der, atte! 

Men kva hender når du kjem attende til meir tettbygde og annsame umråde? Etter ei heil vika med bøker og kryssord og fjellvasslaug, med lange turar i skog og mark, og kjærasten klin innåt? Det ymsar vel alt etter kva slags hug du hev, so nokon ålmenn kur finst vel ikkje. Sjølv likar eg seine skifte, mjuke yvergangar; til dømes fer eg ikkje beint frå hytta og til Oslo sentrum. Då hadde hugen vorte stygt kvesta.

Denne gongen var det nettnerden som fekk den mjukaste yvergangen. Husmori laut skriva ferdug ei tekst, og medan ho sat inne og klora og krota og glodde inn i ein skjerm, sat nettnerden ute og las. Men endå husmori sat inne, fekk nettnerden både sellskap og kjærteikn, for Kaizer låg fint ved føtene hennar. Fylgjeleg reknar han henne som ein fullverdig medlem i flokken, noko husmori set stor pris på. Nettnerden hev elles uttala at ho tykkjer denne Kaizfanten er plagsam og tett i pappen, men me trur ho likar honom lell. Litt, i minsto. 

 Lesestund med hund:

Um då Haugum og husmori var ei vika i øydemarki utan straum og verdsvev, men med mygg, makk og mykje moro

Vyrde hytteblogglesarar: Det er med tungt hjarta eg kunngjer at me no er komne til siste bolken i denne spanande soga. Laurdag 6. juli fór me ned att til Elverum, eller til siviliasjonen, dei kallar. Men innan dess rakk me å lauga, eta frukost ute (hm, åt me ute både fredag og laurdag?), lesa, sjå til ròtadroget, skriva ferdig innlegget i hyttaboki og kverka um lag 70 kleggjer, for dei òg vilde sitja i solveggen, må vita. Nettnerden nytta òg høve til å snikfotografera den lesande husmori:

For dei nyfikne kann eg melda at eg her les

Språknytt, det vesle bladet åt Språkrådet.

Meir presist: eit stykke om jubilanten 

og husguden Ivar Aasen.

Ikkje lenge etterpå kom far til husmori (for me hadde ikkje bil, so nokon laut henta). Han vølte torvtaket medan me pakka og fjelga hytta, dinæst bar det i veg. Det vart jamvel ein liten stogg med is og kaffi i Engerdal.

Me tanke på dei som no kjem til å slita med ålvorlege abstinensar: I morgon kjem eit bilæte som syner korleis du kann kurera posthyttmatisk kvilesyndrom. Gled dykk!

Um då Haugum og husmori var ei vika i øydemarki utan straum og verdsvev, men med mygg, makk og mykje moro

Me er brådt komne til den næst siste dagen av hyttedagane til Haugum og husmori: fredag 5. juli. 

Denne dagen merkte seg ut frå hine dagane, for no var det sol og (so godt som) blao himmel – heile dagen! Fylgjeleg åt me frukost ute, du og du! So fann me ei Hvor er Willy?-bok og var fullt upptekne med henne ei god stund. Då me var komne vel gjenom boki, såg me noko undersamt på bakken attmed benken: Ein flokk maur hadde kverka ein makk (eller funne ein som alt var daud), og no var dei i full gang med å klyppa honom i bitar og bera liket burt til tuva. Trottuge krek! PS. Ida ofra nokre rosiner til deim.

Då me kjende oss ferduge med maur-glaningi,

sprang me ein tur. Dinæst var det lauging, sjølvsagt.

Nettnerden herde seg og sumde, til og med!

Vasskalv, kallar me slike.

Husmori sumde òg litt. Eller, det er snaudt 

40 centimeter djupt der ho er, då. Merk òg at

i tillegg til laugingi på denne lange og lokkande

sandstrondi, tok me morgonlaug ved 

båtplassen nedanfor hytta mesta kvar dag.

Utpå ettermiddagen drog husmori aggregatet i gang.

Då steikte me vaflar, drakk øl og løyste eit

påskekryssord (med stolen som skrivebord?).

Det var skiftarbeid: steik tvo plator, so løyser

du kryssord til ho hi hev steikt to, osb.

Ingi sak å vera husmor i slik ein heim!

Um då Haugum og husmori var ei vika i øydemarki utan straum og verdsvev, men med mygg, makk og mykje moro

Vel, godtfolk, i dag dregst det um torsdag 4. juli. Dagen opna med at nettnerden sa noko slikt som: «I dag vil eg ha ein roleg dag heime og stella myggstikki.» (Ordet myggstikkrestitusjon var fulla òg nemnt.) Som sagt, so gjort!

 Litt utpå fyremiddagen gjekk ho ut 

og gav seg til å samla treskjegg. 

Summe stader laut riva fram.

Stilfullt!

Dinæst fann ho nokre gamle furegreiner.

De undrast vel på kva ho emna på?

Vel:

EIT RÒTADROG!

Eller drogus ròtus, som det rette artsnamnet er.

Sjå, hale og allting!

Det var kjærleik ved fyrste augnekast!

Husmori, som hadde sete på rauvi inne medan

Haugum pusla med ròtadroget, måtte ut og lufta skroget.

Då tok ho dette bilætet av Fjellgutusjøen,

frå toppen av fjellryggen Herbensen (984 m), som

fridtunane gjerne kallar Hermansen, Pettersen osb.

På vegen heim laut ho brøyta seg gjenom ein tamreinsflokk.

Næste gong skal dei få eit Trygg Trafikk-hefte.