livskræmd

Livsførsla, er det visst noko som heiter.
Å føra livet. Kva er det for slag?

Det tykkjest meg heller vera slik, som oftast,
at det er livet som fører meg
meir en eg fører livet:

Livet -
det spring og sprett og rasar i veg,
det fyller seg upp og æser ut, rullar
av garde so det frøser og fyk - og eg
kjem halsande etter, ser berre skimten av det,
er sæl um eg greider å nappa det i halen.
Livet er so alt for snarføtt!

Men so hender det,
i einskilde blinkar, i ørsmåe stunder,
heilt stutt, når eg minst væntar det,
sjølvsagt då, heilt utan å melda frå,
so hender det at livet kjem smygande
og legg seg stilt og mjukt i hendene mine
og ser upp på meg med kjælne, trillrunde augo
og berre ligg der og ser og ser og spyrr, vonfullt:

«Kva vil du no? Kvar skal me?
Eg er med deg, eg, so du veit det.
Det er berre å bjoda. Eg lyder, eg.»

Og der sit eg, andlit til andlit med livet.
Det er ei skræmeleg kjensla. Beint fram avstyggjeleg.
Andlit til andlit med dauden - då veit me kva me vil.
Men med livet? Ai, kva gjer me då?
For ei heppa at desse blinkane er stutte,
so stutte at eg ikkje vinn gjera noko fyrr dei kverv!

Men lika fullt -
Kven skal elles føra livet
um ikkje eg gjer det sjølv?
Vel, so må eg føra livet då. Eg.
Djupnene opnar seg berre ved tanken!

For kva gjer eg, når livet ligg der i armane
og ser på meg, som ein hundekvelp?
Kann eg dressera det?
Kann eg læra det å gå jamsides med meg?


Slik stormar høgt mitt hav med skumkvit båre
og styrelaus i skrale båten stend eg.


*

ei lang setning. og eit par til.

Eg les Orlando. En biografi (1928) av Virginia Woolf. No kunde eg ha lagt ut i det vide og breide um kyn og samkynselsk i boki, men dét læt eg liggja her. Meir forvitnelegt er det at eg tek meg i å flira høgt og godt der eg sit og les. Det hadde eg ikkje venta. Eg veit ikkje kvifor, men sant å segja hadde eg ikkje trutt at Woolf kunde få meg til å gapskratta. Det er i grunnen merkelegt at den tanken var meg so framand, for eg hev stødt visst at drosi hadde humor, at ho var ordhag på alle måtar, eller ordhitten, um du vil, og sume tider beint ut livleg - men slik driv og føyk og leik som i Orlando er det ikkje i dei hine bøkene eg hev lese. Her er eitkvart som syd og frøyder under yta, det bryt fram og sender lesaren ein svalande vassprut midt i åsyni.


De vil radt ha eit døme? Det er vandt å velja, men her er eit døme som skulde vera talande nog, diverre ikkje i upphavleg målbunad, men i umsetjingi til Merete Alfsen (Pax, 2005). Ja, det er langt, men de må halda ut, for i enden gyv det! So:


Naturen, som har spilt oss så mange puss og skapt oss så ulikt, av leire og diamanter, av regnbue og granitt, og siden stappet oss inn i et hylster, ofte høyst upassende, for poeten kan ha en slakters oppsyn og slakteren en poets; naturen, som fryder seg ved det underlige og uforklarlige, slik at vi ennå i dag (den første november 1927) ikke vet hvorfor vi går ovenpå eller hvorfor vi kommer ned igjen, våre mest dagligdagse bevegelser er som en seilas i ukjent farvann og sjømennene i mastetoppen spør, idet de retter kikkerten mot horisonten: «Er dette land, eller er det ikke?» til hvilket vi, dersom vi er profeter, svarer «ja»; dersom vi er sannferdige, sier vi «nei»; naturen, som har så mye å svare for i tillegg til den muligens besværlige lengden på denne setningen, har videre gjort det komplisert for seg og økt vår forvirring ved å utstyre oss ikke bare med en indre fillepose av likt og ulikt - en bit av en politimanns bukser side om side med dronning Alexandras brudeslør - men også innrettet det slik at hele sortimentet er nestet sammen med en eneste tråd. Minnet er sydamen, og det en lunefull en. Minnet trær nålen inn og ut, opp og ned, hit og dit. Vi vet ikke hva som blir det neste, eller hva som følger deretter. Slik kan den mest dagligdagse bevegelse i verden, som å sette seg ved et bord og trekke blekkhuset til seg, sette tusen ulike, usammenhengende fragmenter i bevegelse, klare og uklare henger og slenger og vifter og flagrer de, som undertøyet til en familie på fjorten på en klessnor i stormvind.


(s. 52f.)

scenor frå eit nynorskliv. fritt etter minnet.

Laurdag for snaudt tvo vikor sidan skipa Norsk Forfattarsentrum til eit makelaust storhende på Trondheim folkebibliotek. Den gjævaste barnebokskalden i landet no for tidi - ja, i utlandet òg, er det likt til - kom og skulde lesa frå sitt store opus Vaffelhjarte (2005). Alle hjarto gledde seg. Heile åtti vonfulle sjæler møtte fram, og ingen fór vonbrotne heim. Me flirde oss skakke. Og me som alt var skakke frå fyrr, vart endå skakkare.

Vel, verdi er som kjent ikkje so stor; i alle fall er ikkje nynorskverdi det. Her er ei ugløymande scena frå dette laurdagsgildet. (Du og du so kry eg vart!)

SVEISEN

Dei som er med:

Tilskipar frå Norsk Forfattarsentrum (GSB)

Barnebokskald (MP)

Eg (KF)

Garderoben utanfor Rådhussalen i biblioteket. GSB og MP stend i lågmælt samrøda attmed vindauga. Sjølve salen tek til å fyllast med ungar og foreldre og ein og annan student. KF kjem inn i garderoben og skal henta noko i jakkelumma si. Ho finn det, og er på veg ut att.

GSB: Kristin! De må helsa på kvarandre.

KF: (fortumla) Øh...ja! (kjem burt og retter fram handi) Kristin Fri...

MP: Åå! Er det DU!

KF: Ææhh?

MP: Ja, eg les deg i Dag og Tid. Men, hev du klypt deg?!

KF: (lamslegen og mållaus) Hee...

MP: (smørblid)

KF: Jamen i all verdi, korleis...

MP: Du hev stuttare hår en på bilætet i spalta.

...og dimed enda det med at me tala um håret mitt, og den nasegruse dyrkingi mi av denne fagnaskalden kom mest i skuggen. Maken! No hev eg helsing frå henne i boki mi, og årsens (til no) beste laurdagsminne.

transendensen

Ja, de veit det vel, men eg må lika fullt:


Tina, som eg er so sæl at eg kann kalla ven, hev skrive ei sak, ei gild sak, um meg, på nynorsk, på Gaysir. Kva skal eg segja? Þetta er ágætis byrjun.




*

dei kvorvne

Ættartreet eg sit i
hev lagt attum seg eit ugreidt år.
Greiner er skokne og brotne av vind og vondhug,
tvert av, utan miskunn, utan varsemd
og stomni hev tri kvite sår i borken, merke som fortel alle at
her var ei grein -
ho var her no nyst,
det er ikkje som det skal her.


Tvo av deim voks i same høgdi som mi:
mjuke, grøderike, blømande unggreiner.
Éi voks tvo stig yver meg:
ruvsam, fast og vidgjengd,
men so krøkte ho seg litt, tung og folna.
Sistpå laut ho sleppa, på dagen eitt år sidan.


Og me som sit att i treet,
kjenner at vinden tek litt hardare no,
at han hev fenge hol å trengja gjenom,
at her vantar eitkvart -
me sansar fråværet, kann ikkje anna.


I ættartreet på papiret stend namni,
dét treet kann ingen brjota greinene av.
Men so er det ikkje på papiret me liver heller.

«kvalitetstid»

Den umtenkte far min bles or seg nokre miskunnlause ord i joli. Han hadde lese eit stykke um folk (helst byfolk, vel) som tok med seg ungane og fór på hytta i joli. Just dét er greidt, men so er spursmålet kva slags hyttetur det er. Trur du desse folki dreg til ei nedsnjova, gamaldags bu og er nøydde um å sprengfyra i mange timar fyrr dei kann kasta uteklædi? Å, nei, når dei kjem, er snjoen moka burt, hytta er varm og rein, fjelga til jol. Ja, maten stend fulla og ryk på bordet.

Folk gjer ikkje slikt berre i joli; dei gjer det i påska òg, og elles. Men kvifor gjer dei det? Grunnen er visst - etter det dei segjer - at dei skal hava «kvalitetstid» med borni. Kvalitetstid, kva er det for slag? Er ikkje tidi stødt den same? Korleis mæler me «kvaliteten» til tidi? Lat meg vera litt stygg: Kvalitetstid er truleg å «være sammen» og ha det «morsomt» og «kose seg» heile tidi. Visseleg er samhald tvingande naudsynt for eit menneske, og visseleg gjer det godt å få kvila ut og hyggja seg i godt lag. Men - og spitordi held fram - eg mistenkjer at folk som er so «hippe» at dei ikkje idest verma hytta si sjølv, samstundes er so «hippe» at dei skutlar burt kvalitetstidi si med å sitja for seg sjølv framfor kvar sin iPod eller dilikt.

Kva hugsar eg best frå joli då eg var barn? Eg hev eit veikt minne um aking og skidleik med mor og far i romjoli - «kvalitetstid», dei kallar. Men det minnest best, var alt det me ungane fekk hjelpa til med fyre jol, saman med mor og far. Baka peparkakor. Kaupa og pynta treet. Baka andre kakor. Skura kjøkenbenken so såpeskummet stod. Finna kvister i skogen som mor skulde nytta i kransar og eg veit ikkje kva. Køyra rundt med jolegåvor. Setja ut nissar som me hadde laga av vedkubbar og filt og anna snadder. Dekkja bordet på joleftan.

Spyrjeleik (heilt upartisk):

Kva slags ungar trur du vert greidast i tanåri; dei som kjenner gleda ved å få vera til hjelp og ser takksemdi til foreldri, eller dei som er forkjælte og vert sparde for arbeid av di dei skal ha det moro og koselegt stødt?

Eg berre spyrr.

annus incredibilis

For tvo vikor sidan skreiv eg i eit jolebrev åt ein ven at eg i grunnen var glad for at 2011 nærma seg enden. So fortalde eg kvifor eg såg det slik: Dette året hev vore so hendingsfullt og underlegt og skilsetjande, og det er ikkje godt å segja kva meir dette året kunde ha bjode på, um det var lengre.


So nærma vika 52 seg, eg slo meg til ro og tenkte at no er det jol, no er det fred - vel, so vart det ikkje ei heilt vanleg jol heller. Stormen fór visseleg ikkje alt for fælsleg åt med oss innlandskrabbane på Austlandet, men me er ikkje uvitande um at mange andre fekk høgtidi skipla av villvêret. Til dømes det hardt prøvde skyldfolket vårt i Flo-bygdi, som no er innestengt av ras på ymse sidor. 2011 kunde bjoda på meir, med andre ord. Vonleg er det siste krampetrekkjing, dei kallar, ja, lat det vera so.


Eg skal ikkje rekna upp stort og smått som hev hendt dette året. Hovuddragi hev de greida på sjølve, og det som høyrer kjenslelivet til, bør fulla helst få halda seg der. Eitt hev eg hug til å nemna: Skreiv ikkje eg alt i februar at det var noko undersamt ved dette året? I minsto var januar rar, og slik heldt det berre fram. Eg smyr ikkje tjukt på eller blæs upp slikt som i grunnen er smått - nei, på alle umkverve var 2011 sermerkt, uvanlegt. For meg, for landet, for utlandet.


Kann henda er det ei vonlaus bøn, men eg vågar voni: Måtte 2012 verta eit vanlegt, fredsamt, stilt - ja, beint fram keidsamt år. Det vøre godt.