glasklår

katten sit i tunet når du kjem
kjærasten sit i glaset når du gjeng
heimanfrå, um morgonen.
stundom, i alle fall, ser eg ut
ser deg nedpå vegen, mot svingen
ser deg fara med faste stig 
så rak i ryggen, så mjuk i hållningen 
ser deg i regn, i sol, i vind
det är som en förtrollning
ser deg skrida ut i dagen
ser heile deg der nede på vegen
og det slær meg då
at du er eit anna menneske.



(utdrag frå «Hänsyn» – Kent)

huggærn

I eit år eller tvo eller tri, eg minnest ikkje grant, hev eg pønska på ordet /hug:æLn/ – eit godt, morosamt ord som eg lærde tidleg i barndomen og hev nytta sidan, i staden for svimmel, ør, fortumla og dilikt. Eg hev pønska på ordet fyredi eg ikkje hev funne det att i ordbøkene, ikkje i Norsk Ordbog av vyrde Aasen eingong. No hev eg funne det. Men lat meg fyrst segja kvifor eg ikkje fann det:

Etter di hug er det gildaste ordet eg veit um, og etter di huggærn opnar med hug-, var eg yvertydd um at me her hadde eit hug-ord. Sidstelekken er -galen, det er greidt nog, det såg eg. Men so fann eg aldri noko huggalen, og so lét eg det vera med det, eg spurde ingen målkunnige, slik eg elles gjer når eg sit fast.

Men so nemnde eg det for språknerden eg bur i lag med, og ho sagde, etter å ha tenkt seg um eit kvart sekund eller mindre: «Det er vel hovudgalen?» 

Øh, ja. Det er det, veit de. Me segjer hue eller hug(g)u i den landsluten eg kjem frå. Og hovudgalen stend i ordbøkene, i ordboki til Aasen òg; han nemner jamvel målføreformi huugælen med tilvising til Smaalehnene (det svarar til Austfold i dag).

Stend ordet i Bokmålsordboka òg? Ja, då, visseleg, i fleire former: hodegal, hodegalen, huegæren, hugæren. Eg held meg nog til hovudgalen.

Men lærdomen er: Det er ikkje hug alt som hugar. Og det er ei gasta kvinna eg hev!

 

èplé ò makkjén è sammé smakkjén

So hev vossingen og eg umsider pakka ut alle bøker og klæde og greidor som me eig. Drjugt 25 hyllemeter med bøker, trur eg me rekna ut. Gildt. Det vert ingen retteleg heim utan bøker, veit de.

I ei utav bok-øskjone fann eg fagnaverket Vossabygdene, tidsskrift utgjeve av Voss Sogelag, XXII 1932. Det inneheld utgreidingi «Vossemålet» av Leiv Heggstad, eit noggrant og morosamt stykke som i alle fall me fann stor hugnad i. Her gjer Heggstad greida for målet ulike stader i bygdi; me lærer um tonefallet i vossemålet («kvikt og lett ... og slik ein løgjen song»), ljodskipnad og framburd (uttala), bøygjing, døme på ymse slags setningar (t.d. fylgjesetningar: «Da è só kalt att'ù da klaka mìdló mann ò kòna») – og millom det gjævaste: målprøvor.

Her finst ordtøke og talemålar, merke um veder, hermor og gåtor. Her er tri (anonym kjærastmor greider radt alle lett?):

1. Kva só feila ein vèlarbeidd'ù skó?
2. Uppétté bakka ò nététte bakka mè tíù tènnù í nakka.
3. Ein rídl ò ein radl, ein ùndésmjùgar ò ein smìtedadl.

dekonstruert: standard austnorsk

Eg fekk meg ein vekkjar i går: Den sylskarpe skulemålsskrivaren i mållaget tok seg fyre umgripet «standard austnorsk», ein term eg vilkårslaust hev teke for god fisk heilt sidan eg høyrde um honom fyrste gongen, i eit av grunnemni i nordisk. Då lærde eg at standard austnorsk er det bokmåls-/riksmålsnære talemålet me serleg finn i og ikring hovudstaden. Ein greid term, tenkte eg fulla. 

Men kva er standard norsk tale? Kva sermerkjer talemåli um me ser landet under eitt? Dialektar. Det er dialekt som er normalen. Me mæler jamvel tilhøyrsla til stader i dialekt: Du er ikkje skikkeleg trønder um du ikkje talar trøndsk, du er ikkje skikkeleg nordlending um du ikkje talar nordnorsk, du er ikkje skikkeleg totning um du ikkje talar totenmål. Det er dialekt som er standard! Dermed er det ikkje dei totningane som legg um til bokmålsnært talemål, som talar standard austnorsk. Tvert um: Dei som talar totenmål, talar standard austnorsk – medan bokmålsnært mål på Toten er avvik frå standarden.

Endå urimelegare er termen «norsk standardtalemål», som stundom er nytta i staden for «standard austnorsk».

Um eg minnest rett, nemnde skulemålsskrivar Ingar at upphavsmannen til umgripet «standard austnorsk» er ein viss Finn-Erik. Det rimar bra.

røysting

Kven av desse tvo versjonane av «Gjendines bådnlåt/bånsull» er den råaste?

1. Sunge av Gjendine sjølv, 99 år gamal (til sist i upptaket, etter ho hev lagt ut um Grieg og kyrne)
2. Sunge og spela av Gåte (frå skiva Iselilja)

Alle – kvinnor, karar, unge, gamle, rette, skeive – hev røysterett.

scribo & scio

Millomlandingi i barndomsheimen er snart endt, som de vel veit. Um drjugt tvo vikor set eg bu i vest, i eit lugomt husvære som nettnerden hev funne åt oss. Eg fær skrivestova og greidor! Men fram til då er heimen min huset eg voks upp i, huset i skogkanten, som far og bestefar bygde sistpå 80-talet. Å jø!

Sume hev ikkje hug til å bu heime med mor og far når dei er vaksne og hev butt for seg sjølv ei rid. Dei greider ikkje meir en nokre dagar – kann henda eit par ferievikor – i heimen fyrr dei fær nog og vil fara att. Ikkje slik her. Eg hev havt hugsame og rolege månader, fenge godt stell og framifrå sellskap. Og so skidløypa rett utanfyre døri, då!

Når nokon spyrr kva eg hev gjort denne vetteren, svarar eg skrive og rent på skid. Visst hev eg gjort mykje anna òg, halde føredrag kringom i landet og vitja kjærasten og lese bøker og blad og spela gitar og sét hopprenn og vore med mållaget/Nynorskstafetten i Sogn og mykje meir, men kvardagane hev mesto vore slik: skriving og skid. Upp um morgonen, skriva nokre timar, ut i skogen og snjoen, inn att og skriva til det lid ut på kvelden. Det er lokkande å kalla denne daglege skidturen ein siesta, men sidan det ikkje er tala um svevn eller likamleg kvile, er fulla ikkje dét ei råkande nemning. Men åndeleg kvile er det  – og åndeleg kveik attpå. Det er underlegt kor mykje friare og lettare tankane flyg når ein sjølv er i fint driv. Mangt eit godt hugskot ter seg då. 

Rein bonus er det at likamen òg vert kvik og sterk. Eg hev både høyrt og røynt at me i skidløyping nyttar umåteleg mange av segane (musklane); det finst mest ikkje noko anna som set so mange segar i sving. Eg trur neimen ikkje eg hev vore so rundsterk og lett i stiget sidan eg var toppidrottsutøvar i tanåri.

Serskilt gildt er det når nettnerden er her. Me skriv samstundes og skrid samstundes og ja då, det hender det vert kyssing og kraming midt i løypa. 

So, vetteren min i stutte drag: Scribo et scio, som latinisten i meg plar tenkja, endå eg veit at scio tyder 'vita, kjenna til'. Eg skriv og eg skid [nytt verb]  – og eg veit at skidingi gagnar skrivingi.

innlandsvetter

turt
stilt
kaldt
snjo so kvit og mjuk at du mest vil sova i honom
tjukke sokkar
nykøyrde skidløypor
hunden som gjeng ut og et snjo,
i staden for å drikka vatn or skåli
eld i omnen
dyrespor i allstad, elg, hare, rev

og snart skal eg flytja til regnhovudstaden,
med fire årstider på éin dag, segjer dei.
som hallodame-Ragnhild stødt sagde
når det kom ein episode med Flukta frå Dyreskogen:
No vert det spanande!