helsing frå eit postkort

Her hev eg vore den siste vika. 

Kav åleine, midt millom tvo nasjonalparkar. Femundsmarki og Gutulidi, heiter dei. Ikkje hev eg tala ved ein einaste kjeft - undanteke ho i kassa på Elgå (eg sykla til kooperativen og skulde kaupa sukker og gjær - - nei då, det var berre såpa og mjølk) og undanteke nokre stutte samtalar med Heimen. Kav åleine, men ikkje serleg einsam.

Der finst mange gode grunnar til å fara upp hit. Denne gongen var det at eg vilde hava det fritt og fredsamt, og ikkje trongt og mødesamt, slik det jamnast er på universitetet når haustsemesteret tek til. Eg hev slik ein mothug mot styr og storm og uppkava, folkefulle stader. Det er ikkje berre det at eg ikkje likar det, det er plent so eg ikkje kann halda det ut. Ugreidt, er det. Difor fór eg hit.

Og kva gjorde eg her? Skreiv og las. Eg skulde fara til fjells og gjera masteren feit, må vita.

Det er dét som er so gildt med masterstudiet: Du er fri til å skipa tidi di som du vil. Du kann arbeida kvar du vil, når du vil. Til dømes her, når det er faddervikebaluba på Dragvoll. Her er god arbeidsro. Inkje verdsvev, ingen ærend på bibliotek eller instituttkontor, ingen avtalar eller møte, ingen andre å taka umsyn til. Tarv ikkje klokka eingong. Berre eit stort kjøkenbord med utsyn mot vatn, skog og fjell, og på bordet ligg ein liten varde av lærde bøker. Masteren vart fulla ikkje reint feit, men drjugare vart han. Og so totte eg mest som at eg fekk tenkt meir, eller, eg fekk tenkt lengre. Det var som eg tenkte i lange, beine linor, i staden for i småe, stutte stykke. 

Det må vera denne friske fjellufti. 

Dessutan er det ikkje heilt sant at eg var kav åleine. Her var liv og låt på alle sidor. Stundom kom det reinsdyr til tuns. Dei gjekk og åt og meig og dreit, og eg, som helst gjeng berrføtt, laut moka klinkekuledrit frå steinhellone. Ein dag såg eg ein ørliten, mørkebrun reinsdyrkalv som stod sleikte regnvatn frå utebordet. Då vart eg reint verpesjuk! Elles hev eg set både fuglar og fisk og flugor, for ikkje å gløyma harepusen som brådt sat i tunet ein dag. Jau, og ved veslehuset hev mauren laga seg ein diger stig - mest som ein ti-felts motorveg å rekna. Eg plar sitja med med opi dyrr og fylgja med på alt som ber til i maurgata framfyre meg. Dei held på stødt. Dei er uppe når eg vaknar, og uppe når eg sovnar. Dei fer fram i ei rasande fart, men når kjøldi kjem og det nærmar seg null grader, då kryp dei so seint og stivt at dei mest ikkje er til å kjenna att.

Eg møtte nokre knott òg, men dei etlar eg ikkje skriva stort um.

Ja, det var eit gildt upphald. Éin dag var lufti so still og mild og tindrande klår at eg ikkje visste kvar eg skulde gjera av meg. Aasmund O. Vinje skreiv: "Her er so vænt, det kann meg grøta", og det vart umkvædet mitt den dagen. Det må vera greidt å lata seg hugtaka heilt burt i veggjene stundomtil. 

Vonleg skal eg attende hit til postkortet uti september. Til sprakande, illraudt lauv, morgontåka og krutsterk kokekaffi. Ho-hoi!

"Tur gutu'n!" og andre dyreforteljingar

So mykje rart kann henda når du bur på fjellet um sumaren. Dyrelivet er annarleis der en midt i byen, til dømes. (No reknar eg ikkje med urbane elgar.) Her kjem eit par stutte stubbar med Dyreminni fraa Sumaren 2010, med bilæte attåt. Kann henda vert det fleire òg - eg skal uppi der att um ei drjug vika.

I. "Å hen vart det 'ta 'n?" 

Tri gonger sat det ein liten hareunge attum veslehuset vårt, men brådt vart 'n burte. "Å hen vart det 'ta 'n?" tenkte eg då. Svaret gjev seg sjølv: Ingen veit kvar haren hoppar. Det er eit ordtøke, dei kallar, og no fekk eg stadfest til gagns at det er vonlaust for eit vesalt menneskeauga å sjå - og dimed vita - kvar haren hoppar. Denne vesle spretten tjoks og floks millom tette og lyngklædte tuvor, og vips! so var 'n heilt burte.

Me tek det ein gong til, i langsam film:

Far min plar vakna tidleg. Tidleg = "før fuggeln fis", som ho mor segjer. Far min var ute tidleg ein morgon, og då såg han den vesle hareungen fyrste gongen. Ungen hoppa litt att og fram, alt etter kvar far min stod, og so spratt den vesle pelsballen burt eller sokk i jordi eller kva me no skal segja. Burte vart 'n. Nokre timar seinare stræna eg i veg mot veslehuset, heilt i mine eigne tankar, som vanleg, og der! Noko brunt rørde seg i lyngen, ein halv meter ifrå meg. "Ein fugl", tenkte eg. Men det var mest som ingi flaksing med venger og slikt. Eg snudde meg, og fekk auga på ein liten rund sak med lange øyro som sat kurr still millom tvo tuvor. Herre min hatt so liten han var! Um lag som ein handball. Og han sat heilt heilt still og eg trur han tenkte noko slikt som:

"Um eg berre sit heilt urørleg her og held pusten og ikkje ledar på so mykje som eit augnelok då kann dei fulla ikkje sjå meg, nei då, eg sit her berre heilt heilt still eg, ja, det gjer eg, å, jø, kvar er mor, no når eg treng henne som mest, å ve meg! Nei, no spring snart harehjarta i bringa på meg, hjelpes, tei still, sit still, kvifor stend denne tausi berre der og ser beint på meg, eg er då ikkje her, ikkje i det heile, nei, eg er berre ein roten stubbe eller noko, lalala, sit still, still, nei, nei dette - dette gjeng ikkje godt!"

Og dimed fór ungen upp frå det vesle gøymet sitt og i ei rasande fart byksa og spratt han hit og dit, rett framfor augo mine, sjoks millom tuvor og lyng, og so var 'n burte att. "Han er burti her", sagde far. "Nei, han sprang då hit" sagde eg og peika i motsett leid. Me fann ikkje att 'n. Der lurde du oss, gut! Til alt hell greidde far å knipsa eit bilæte medan pjusken sat still og stiv av redsla:

II. "Tur gutu'n!"

I nordfylket er det samar, og der det er samar, er det tamrein. Stundom, i alle fall. Og reinen elskar å standa midt i vegen sleikja salt og andre godsaker. Dei ottast ikkje bilar - tvert imot. Dei stend i ro heilt til bilen er ei fingerlengd ifrå deim, og då læst dei som dei skal springa til høgre, til dømes, men med same du svingar til vinstre og vil koma rundt, tverrsnur dei og flyg til vinstre, dei òg, rett framfor kjerra. Undersame dyr.

Syklistar er det ikkje lika glade i. Difor er det morosamt å rasa midt imot ein flokk med rein, på sykkel, og endå morosamare er det når vegen er so ujamn at du MÅ syngja "Hompetitten-hompetatten-hompetitten-teia, mjølkeruta kommer ifra Stomperud på heia" og so burtetter. Når du er eit lite stykke undan dyri, kann du ropa "Tur gutu'n! Her kjem mjølkeruta!", og då skvett og sprett dei ut i grøfti og kalvane finn mor si og gøymer seg attum henne. Stas! 

Ordlaget "tur gutu'n" - eller 'ut or vegen', som det tyder - høver sers godt nett på denne staden, for Gutulidi nasjonalpark ligg berre eit steinkast undan. 

Her ser de ein av mange Rudolfar:

III. Elg i myggnedgang

Far og eg hadde ein haug med storgilde turar, og ein av turane vart betre en me hadde trutt han skulde verta. Det var ein varm og kvæv dag, heilt vindstill, litt skyer. Det hadde regna litt tidlegare, og då veit de kva som hender: Myggen legg seg som eit tjeld yver all verdi og let ingen sleppa undan sugestellet sitt. Eg laut tulla meg inn i regnjakka mi endå det var tjuge gradar, minst, og inkje angar betre en sveitte, tykkjer myggen. So der gjekk me, varme og keide med ein hale av blodsugarar etter oss.

Det vart so smått betre då me kom litt uppi høgdi. Likevel avgjorde me at det greidaste var å koma seg ned og heim att. Me hadde snaudt teke til med nedstigingi, då noko rørde seg i augnekråi. Det var ikkje ein mygg, men ein elg! Nei, tvo! Ein stor og ein liten. Den vesle hakk i hæl etter mor si. Eg fekk hug til å putta den vesle uppi sekken og taka honom med meg heim. Det vart ittno 'ta det. Men jø, for nokre dyr! Eg gissar dei var på veg til kooperativen og skulde kaupa mjølk og braud og kann henda ein is til veslekalven. Og etter denne storfelte syni, vart myggen burte. Heilt sant!

Snipp-snapp-snute!

Ja, og dessutan vart eg ven med ei liti og rund skogmus som budde lika attmed hytta, men ho fekk eg ikkje knipsa noko bilæte av, so det fær verta ein annan gong.

heime hjå Henrik

Undrast du korleis det såg ut på romet til han godaste Henrik Wergeland?

Då lyt du lesa på, for Fridtun teiknar og fortel hev støytt på ei sers påliteleg kjelda som kann fortelja eitt og anna um det. Det gjekk til slik: I (master)året som kjem, skal min gode ven Silje granska ei bok av Camilla Collett. Boki heiter I de lange Nætter, utgjevi fyrste gongen i 1862. Camilla var som kjent syster til Henrik, og I de lange Nætter er mest som ei minnebok, der "Forfatterinden" ser seg attende og minnest folk og stader og hende. Og romet til Henrik. For ei skildring! Og for eit rom! Det er mest so eg vert avundsjuk. Utdraget her er frå tridje utgåva, 1906. Eg hev sjølv kløyvt stykket i avsnitt, for å letta lesingi. Uthevingane er òg mine: 

Henrik beboede hjemme et Værelse, som hedte Grevens Kammer, saa kaldet, fordi der i en fjern Fortid havde boet en halv forrykt Adelsmand, som havde Kost i Huset. Det var stort og skummelt, og det havde Ord for, at der spøgte. Dette kan nu være, som det vil; men det er ikke sandsynligt, at det var Tilfældet, saalænge Henrik havde opslaaet sit Paulun [d.e. 'busett seg'] derinde. Jeg gad vidst, hva Slags Spøgelse, der havde havt Mod til at betræde dette Værelse, end sige finde behag i det som et fast Aftrædelsessted?

Henriks lidenskabelige Kjerlighed til Naturen og det naturlige havde her ret con amore udfoldet sig. Alt, hvad der af Produkter, hentede fra dens tre Riger, paa nogen Maade kunde anbringes i et menneskeligt Beboelsesrom, det kunde man vente at finde her, noget til Pryd, andet som Surrogater for de almindelige brugbare Ting. Aarhundreders Opfindelser og Fremskridt vare spildte paa ham; han elskede Tingene kun i Raaform og foretrak dem saaledes langt for det fuldkomne og bekvemme. En Barkstol stor foran hans Bord, en Tiurfjær tjente ham som Pen, om Blækhuset var naturlig – kunstigt, mener jeg og ikke kunstignaturligt – husker jeg ikke, – udenfor Vinduet en Vindharpe, i en Krog et Kranium, overraget af en blomstrende Hybenbusk. Man vidste ikke, enten man var kommen ind i et Naturaliekabinet, en Eneboers Hule eller en Heksemesters Laboratorium.

Vægge, Mure, Dørgesimser bare ogsaa Spor af hans lige saa fantastiske Kunstsands. Paa Muren havde han malet en legemsstor, dandsende Neger, hvilket sigtede til et Sagn om, at de sorte tro, at naar de syngende og dandsende styrte sig i Flammerne, komme de tilbage til sit Fædreland. Bøndene korsede sig, naar de kom ind Døren; de troede naturligvis, at de saa en skinbarlige selv. Midt paa Væggen et kolossalt Eksemplar af Grundloven , bevogtet af tvende Jetteskikkelser i Døledragt med Biler og Økse.

Dyreriget var ogsaa mangfoldig repræsenteret. Fugle flagrede løse omkring, Fiske og levende Snoge i Glas. Bella paa en Pude, med et forgyldt Halsbaand, hvorpaa den Indskrift:

Er du lydig og klog og from,
Saa skal du hede Bella;
Men er du lumsk og bidsk og dum,
Saa skal du hede Nella –

(Spotnavn, som Modstandere af ”Den Constitutionelle” havde sat paa dette Blad), – ikke at glemme hans Yndling, den gamle Kanin, der ”enøiet, trebenet, violblaa og fin” hinkede gemytlig omkring mellem Mos, Stene og friske Løvbuske. Paa Bordet ragede en uhyre Kvast af vilde Vekster og Blomster op af et gammelt Drikkehorn, og her sad han, visselig selv det sælsomste Naturprodukt – en Skovens vilde, yppige Vekst, liflig i sin Art, Vandrerens Glæde, saa længe den beholder sin Plads, men som blot forstyrres og virker forstyrrende, naar den, bortrykket fra denne sin Sfære, skal tjene Realiteten og blive et, dog kun maadeligt, Redskap i dens Tjeneste.

keisaren og (skogs)kongen - Caesar og elgen

Laurdag som var hadde tvo elgkalvar villa seg ned i byen. Der stod dei heile dagen, innestengde på ein byggjeplass attmed St. Olavs hospital. Eg kunde glytta ut glaset, so såg eg deim. Andre tok med seg bikkjor og ungar og vogner og blitzregn og gjekk heilt innåt, mest som dei var i ein dyrehage. Ja, det likte fulla dei ville elgane, å vera kringsette av glåmarar med slikt eit ståk og styr! 

Nei, skal du sjå elgen, skal du sjå honom i skogen. Han er ikkje ein hest.

Han godaste Iulius Caesar (100-44 f. Kr.) hev skrive sumt um elgen. I storverket Commentarii de bello Gallico (Uppteikningar um gallarstriden) fortel han um ufreden med folket i Gallia, men han skildrar òg landskap og lende, seder og skikkar, folk og fe - og i bolken um Germania (bok seks) skriv han litt um dyreslagi der. No skal de få ein smakebite frå dette gilde verket som hev vore pensum i drjugt 2000 år. Eg hev sett um stubben der han fortel um elgane og korleis me fær tak i deim. Morosame saker! 

1
Sameleis finst det nokre kvikjende som me kallar elgar.
2
Elgane likjest geitene på skap og båe hev spreklutt feld, men elgane er litt større en geitene og so er dei kollute [utan horn]. Elgane hev stive bein utan leder, og dei legg seg ikkje ned når dei skal kvila. Um dei er falne av di eit eller anna hev støytt deim i koll, so kann dei korkje reisa eller lyfta seg uppatter.
3
Trei er mest som senger for elgane: Dei legg seg inn mot stomnen og soleis fær dei kvilt seg – dei hallar seg berre litt attyver.
4
Når veidemennene hev fylgt spori og vorte vare kvar elgane plar halda seg, tek dei anten å grev under røtene eller høgg eit skard i alle trei på den staden, men berre so at det ser ut som trei stend.
5
Når elgane kjem og hallar seg innåt trei, slik dei er vane med, riv dei desse ustøde trei i koll med tyngdi si og dett sjølve i lag med deim.

...so er det berre for veidemennene å bera dei stivbeinte elgane med seg heim!

grautgrams

Det er berre å segja det beint ut: Eg er ein retteleg grautgrams, dei kallar.
Ja, graut er til vissa noko utav det beste som finst. Og so gjævt å få eta med skeid og allting! Ei sann frygd.
Det finst ordtøke um grauten òg, i Norske Ordsprog (1856) - nei, du tarv fulla ikkje spyrja kven som stend attum dét storverket - les eg til dømes:

"Det verd ingen Graut utan Mjøl og Mauk"

Mauk er væska, vatn hell mjølk, til å koka mat med.
So noko blautt må'n hava, og mjøl.
Den siste tidi hev eg ete vassgraut med surmjølk til morgonmat
- å, for eit matmål! Det gjer godt med slik eldgamall, dugande kost.
Serleg i desse stride eksamensdagane.
(Det fell meg lett å segja slikt, eg som ikkje er nøydd um å eta vassgraut til morgons, middags og kvelds)

Eg er visseleg ikkje den einaste som tykkjer um grauten. Grautstubben hans Aasmund O. Vinje i Ferdaminni fraa Sumaren 1860 skulde vera velkjend. Lika vel skal eg gjeva att stubben her, so de som er huga fær lett tilgjenge til godsakene:

So gjekk eg og gjekk eg paa fastande Hjarta berre med ein Kopp Kaffe, alt til eg kom til Gjæstgjevargarden Grut; men daa var eg ogso solten. Denne merkjelege Ting maa eg fortelja, for det, som kjem etter. Eg bad um at faa kaupa Mat; ja, Kona var snill, ho stakkar, og reiv Barnet fraa Barmen og spurde, um eg vilde hava Egg.
"Nei kjære, lat meg faa god Mjolk til denne Dugursgrauten, som ryker her paa Bordet."
Det var Havregraut af det rette Slaget, det. Saadirne stodo med Piggar nett som Busti paa ein Griserygg, og svart var han som Oskegraut. Eg fekk god Mjolk og aat og aat, og det skurade ned igjenom Halsen, liksom naar Grantoppen verdt slipat og dregjen ned igjenom Ovnspipa. Det var so det skalv i meg af all denne sæle Njoting med kver Biten. Men daa eg bar til at metna, tenkte eg paa at gjeva ut ei Lærebok i Etarvitenskapen (Gastronomi), der Grauten på Grut skulde vera fyrste Kapitelet.

Jau, du! Havregrauten finst i alle slags skrifter, han, frå Vinje til Alf Prøysen og Tommy og Tigeren.

Men so var det vassgrauten. Den romverske tenkjaren Seneca, som eg hev nemnt fyrr, skriv òg um graut, men noko annarleis en Vinje. Fyrst skildrar han folk som liver utav tarveleg og rimeleg kost, so spyrr han:

Trur du det er metta i slik ei føda? Ja, det er det, og det er endå til hugnad i det – men ikkje ein hugnad som er lettfengd, stutt og som må nyast upp då og då, men ein stød og fast hugnad. Vatn og byggmjøl [id est vassgrauten] eller bitar av byggbraud er ingen hugnadsfull kost, men det er den høgste sæla å vera i stand til å finna hugnad i denne maten.

So hev me risgrauten, rjomegrauten, myssmørgrauten - - men no er det eksamenstid og eg trur eg endar grautferdi her.

solvrengt vyrkje

Tenkja seg til! No hev han Hallstein Bronskimlet d.a.y. (den allra yngste) frå Volda sendt inn eit vårdikt til Flåklypa Tidende (mai, årgang 7/1981).
Her er go'sakene:

Solvrengt vyrkje
i gloande renn
fæld skinn i gjelom
og rykkjer og stend
Netthaus fengje i størhøkom bi,
løyndom i lengsle og burte i ti!

*

Skulle tru det, ja!

gobbledigook

Er du leid? Er du keid? Treng du å fylla på med ei dugeleg mengd gaman og gleda? Då skal du sjå dette klippet, med Sigur Rós og Björk som deljar og slær på ei tromma medan ho hoppar upp og ned.

Gobbledigook er noko for seg. Og teksti er um lag so, eg hev freista halda på den upphavlege ordfylgdi:

du hattar fjuka let upp i luft
du paraply snur upp ned altfor ofta
å, nei, ikkje, åh!
du på tak fljuka ut på brotsjø
du håret strjuka - hovudprydnaden av slo
rampegut!
vind i håret
vind i håret
vind i håret
vind i håret
du augo fjuka i sand - tårast
du tyggis i hendene - hår fast
rampegut!
vind i håret
vind i håret
vind i håret
vind i håret


*