ho fauk og flaug

Nyleg vart det kunngjort at vyrde Sagen legg hoppskida på hylla. (Då treng ho ei stor hylla: Skida er godt yver tvo meter lange.)

Det er leidt, men òg greidt: Ein kann ikkje spretta og flyga slik heile livet igjenom, og eg - som gav meg allereie for ti år sidan - ovundrar dei som hev halde på heilt til no. Sterkt! Men eg skyna no tidleg at ho og eg var ulikt laga: Då me for moro skuld fór upp og stod på toppen av «mammutbakken» i Planica, hadde ho hug til å hoppa der, medan eg kulsa ved tanken.

Til gleda for gamle og nye sjåarar legg eg ut eit bilæte frå arkivet:

Etter lagtevlinga i Rastbüchl 2004, der me tok bronse.

Eg skil meg ut, som de ser! Men eg òg hev ei slik 

kvit og blå huva, eg nytta ho seinast i dag. 

Mellum os at sige

Gravingi mi i gamle kjeldor hev no teke meg til 1600-talet og «vår første Poetinde», Dorothe Engelbretsdatter. I dei fyrste studieåri mine hadde medstudentane og eg mykje moro med henne, serleg godt lika me at ho kalla karane for «buksefolket». Som her, i eit rimbrev til madam Bladt: 

Mellum os at sige, 
Huor af buxe-folcked vill 
Giøre sig for meget till, 
Bør vj derfor Vige? 
Ney huad giøris det Behof [...] 

Forvitnelegt er det òg at ho var den fyrste forfattaren (so vidt me veit) som livde av å selja diktingi si. Men dette skrivarlivet var ikkje berre frygd og gaman, for her fanst folk som såg seg høve til å laga sjuskute og beint fram elendige piratutgåvor av bøkene hennar. Då vart ho harm! I den andre (lovlege) utgåva av boki Siælens Sang-Offer la ho difor inn ei rettleiding til lesaren. Der fortel ho um ein som våga seg til å «trycke Bogen effter, paa Fuskerviis»: 

«Hand icke alleene udelucte Melodierne, men forsmædelig skamskiendte Sangene, saa halvfe Vers er forvendt, Ordenis Meening forandred og Poësis paa mange Steder forderffved, GUD til vanære, de Eenfoldige til Forvildelse. At icke derfor saadane Klauder-fauter skal tilleggis mig et simpel Quinde-kiøn, vil jeg haffve den Gud-elskende Læser henviist til første Edition jeg selff loed trycke [...]» 

Det høyrer med til soga at ho etter kamp fekk kongeleg serrett («copyright») til hovudverket sitt. Grepa dame!

den gamle skøge

Det er tid for meir gamalt snadder, og denne gongen hev eg valt ut nokre stubbar frå dagboki hans Absalon Pederssøn Beyer (1528-1575). Han kom frå Aurland, men som vaksen heldt han for det meste til i vestlandshovudstaden, so dagboki er på mange måtar sett & frett i Bergen på 1500-talet. Det vert eit litt myrkt emne denne gongen: forvitnelege meldingar um folk som hev dauda. Helst skal me vel ikkje flira åt slikt, men stundom er det vanskelegt å halda seg frå det. 

12. oktober 1562:
«Wart en tysk skreddere ille martlerit aff en bysseskyttere som tiente paa slotted, huilken som først hug honnom vdi houedit med en rapir, och gick saa heden, och der hand fornam at der var liff vdi honnom, gick hand op vdi gen i lofftid och stack honnom vdi tarmerne och hug honnom vdi henderne och i kroppen alleuegne, och vndkom saa, at mand ved ei huort. Det kom der aff at skredderen hafde købt sig j kanne øl, och begynte at quede, huilked den anden ei vilde fordrage, di stod hand fraa bordet, ligeruis som hand vilde gonged heden, drog saa veried och hug honnom offuer hoffuedet.»

26. august 1563:
«Døde Kastibrog den gamle skøge som hafde i fordum tid tient munker, kannicker, prester, hoffmænd oc andre, mett aff alder oc hafde hun tho horunger effter sig, fore huilke hun vilde icke aabenbare sine penninge, mend forsende dem oc gaff dem bort til andre.»

2. september 1563:
«Natten til fredag fall een vechtere aff dett ny Tornet aff den høgeste mur oc ner paa de peler som karnappen skall byggis paa, och saa der aff oc ner paa de mange steene och slo sig der all i stycker til døde. hand sigis at haue drucked den same dag vin tilforen, och haue bannes och skennist med een bonde paa toruit om natten som icke vilde legge til Tolleboden.»

9. november 1563:
«Døde hasteligen en hoffmand der hand var ført aff Isuog oc kom thil torged, som hand var opløfft talede hand it ord heller fire och døde straxt, hand var fød i Julland. aff honnom fick en hollensk skreddere som bode ved torged saadan en stanch oc ond ande att hand bleff kranck der aff oc døde paa tridie dag.»

*

  

direkte inne frå Elverum, februar 1425

Skal tru kva dei sysla med i heimbygdi mi (eller heimbyen, då) for drjugt 500 år sidan? Slikt undrast eg stundom på, og hin dagen gjorde eg nokre søk i Diplomatarium Norvegicum.

Det var ikkje mykje eg fann, men 27. februar 1425 hende det noko! Tvo karar, Einar Andirsson og Ewind Alfsson, kunngjer at Jon Gudmundzson gav Holmstein Gudleifsson styringi yver eigedomane sine i Jämtland, og at Holmstein skal krevja inn arven etter syster hans Jon. Ikkje blant dei mest spanande brevi i diplomatariet, men det er då noko.

Eg set ikkje um stykket, men det er greidt å vita at Elverum i eldre tid heitte Alfarheim ("Elveheim"), upphavleg eit gardsnamn. Då snurrar me brev!

Þæt see ollum godhum monnum kunnikt at mit Einar Andirsson ok Ewind Alfsson warom j prestagardhin j Alfuareim tisdaghin næst æfter Peters mæssa aarom æfter guz byrd mo. cdo. xxv saghom ok hørdhom a handerband þæira af eine halfuo Jon Gudmundzson æn af annare Holmstein Gudleifsson kændis þa fyrnæmpde Jon med sama handerband at han gaf Holmstene ader næmpdom sit fult vmbod ofuer sina jærdher j Jæmptoland ok þen arf sem honum bør med retto æfter sina syster at søkia ok følghia loghlica til þæs han siælfuer þit komer, skal ek ok alt þæt halla sem han loghlica gør j þesso mino vmbudhi til sanninda hær vm sattom mit okker insigle firir þætta bref er gort war a deghi ok are sem fyr siger.

jolesongar heilt til påske?

Då er me direkte inne frå Salhus rit- og raspeballstova, der husmori skal dryfta eit dagnært og viktugt emne: Kor lang tid etter jolaftan kann/bør ein syngja jolesongar?

Spursmålet dukka fram tidlegare i vika, då husmori heilt ut or inkje sette i med «Hei, tomtegubbar». Slik hev det vore heilt sidan jol, ho hev sunge og nynna jolesongar i eit bankande køyr. Alt frå gamle salmar til songar av meir verdsleg slag hev fylt heimen. Husmori undrast på kva grunnen kann vera. Song ho for lite i joli og (umedvite) prøver å taka det att no på nyåret? Eller er det berre so at jolestemningi sat serskilt godt i denne gongen?

Truleg fær me aldri svaret, men nettnerden kann stadfesta at det er mykje syngjing elles i året òg. Som ho plar segja: «Det kjem so mykje rart frå deg!» Husmori segjer seg samd i det, serleg når ho dreg til med popsongar frå 90-talet. Denne hugen til å brjota ut i song er truleg ein arv frå morssida.

Meir uvisst er det med trongen til å syngja ymse instrument når ektemakane spelar plator husmori kjenner godt. I tillegg til teksti vert gjerne tonar frå gitar, piano og endåtil slagverk sungne eller på andre måtar framborne munnleg/kroppsleg. Husmori hev òg ei onnor gjerd, som kjem for dagen når dei spelar kjende plator: Når éin song er endt, byrjar ho ofta å nynna introen på næste song fyrr songen hev byrja. Nettnerden finn ein viss hugnad i dette, men kann henda er det litt harme innblanda òg. I alle fall likar nerden å forvirra husmori ved å setja platespelaren på «shuffle», so songane kjem i vilkorleg fylgd!

Men hovudspursmålet var og er: Kor lang tid etter jolaftan kann/bør ein syngja jolesongar?

Om nogit quæg

Ein av fyremunene med å sitja og grava og glana i gamle tekster, slik eg hev gjort i dag, er at ein kann ramla yver Christian IVs Norske Lovbog. Denne lovi tok til å gjelda i 1604, og ho er i mangt ei umsetjing av Magnus Lagabøtes landslov frå 1274-76 (den lovi hadde lang levetid!).

Men det er ikkje dét som er morosamt. Det gilde med lovboki frå 1604 er yverskriftene. Dansk med gamle skrivemåtar, finst det noko betre? Her kjem eit lite utval:

Mandhelge Balcken [Mannhelgebolken]
Kap. 3: Om mand finder anden paa sin kone, moder eller daatter.
Kap. 8: Om gallind mand vorder nogens bane, eller saarer nogen.
Kap. 14: Om mand bider anden.
Kap. 20: Om nogit quæg vorder mand at skade.
Kap. 22: Om mand beligger andens hustrue.
Kap. 23: Om de mend som gaa vbudne i gestebud.

Tyffue Balcken [Tjuvbolken]
Kap. 4: Om mand finder sin staalne gods hos anden.
Kap. 7: Om mand finder sit staalne gods, oc icke følger tyffuen.
Kap. 11: Om mand stiæler katte, hunde, kniffue eller belte.

Om mand vil finde flere offuerskrifte oc læse loffven, da skal mand gaae hit.

gul drakt / i år også

Hoppvika er i gang. Eg fylgjer med. Sit heilt burtdregen, berre stirer, syg i meg alt, i minsto flygingi. Men hin dagen såg eg på lista (ah, listor!) yver bøker eg las i 2014. Litt yver seksti, ikkje gale, frå ymse tider og i ymse lengder, eit rettelegt spenn frå den feitaste – laurdagsstubbane til Prøysen samla – til den tunnaste: ein diktsingel um Noriaki Kasai. 

Kasai, som hoppa sitt fyrste verdscuprenn i 1989 (då var ikkje Schlierenzauer fødd eingong!). Kasai, som i lang tid trudde at skidhopping upphavleg var ein norsk avrettingsmetode (nokre greidde seg, soleis vart hoppidrotten til). Kasai, som hev svart og gult utstyr. Kasai, som legg hendene på baken i satsen. Og so frametter. 

Um honom hev Endre Ruset skrive dikt, haikudikt: Noriaki (2014, Flamme Forlag). Tvo smakebitar: 

bokfink, høstløv 

Jan Boklöv 

smånynner Noriaki

* 

Noriaki utspent 

et klesplagg til tørk 

blafrer i vinden 

*